مهارت پژوهش

انواع منابع مرجع

یکی از منابع مرجع براساس اینکه انعکاس دهندۀ اطلاعات و یا منابع باشند ، فرهنگ نامه می باشد:

فـرهنـگxad نـامه

منظور از فرهنگ یا واژه xadنامه یا لغت xadنامه، سیاهی و صورتی است -عموماً- الفبایی از لغات یک زبان به انضمام اطلاعات لازم هر یک از آن لغات شامل تلفظ، ریشه، معنا، مترادفات، ... یا ممکن است معادل آن لغت به زبانی دیگر آمده باشد. لیکن فرهنگ xadها صورتxadهای دیگری نیز دارند، از جمله: واژهxadنامه xadهایی که در آخر پارهxadای از کتابxadها میxadآید و عموماً لغات تخصصی و خاص را که در آن کتاب به کار گرفته شده، معنی و توصیف می xadکنند یا کشف اللغات که عموماً در آخر دیوان شعر است یا کشف الآیات برای بازیابی آیات قرآن. گاه ممکن است لغات خاص یک کتاب به صورت فرهنگ مستقلی تهیه و چاپ شود و حاوی اسامی و لغات خاص آن اثر باشد؛ مانند اعلام قرآن. نوع دیگر واژهxadنامهxad ها، فرهنگxad های جغرافیایی است که حاوی اطلاعاتی دربارۀ اماکن جغرافیایی هستند.[1]

واژه فرهنگ xadنامه برای فرهنگ لغت را اولین بار اسدی طوسی در مقدمه کتاب خود «فرهنگ یا لغت فرس طوسی» به کار برده xadاست و واژۀ فرهنگ را به عنوان لغتxad نامه، فخرالدین مبارک شاه قواس غزنوی در اواخر سدۀ هفتم در کتاب فرهنگ خود به نام فرهنگ غواس مطرح کرده xadاست. این فرهنگ در هند تألیف شده xadاست و متکی بر لغتxadنامه طوسی است.[2]

تفاوت عمدۀ فرهنگxadها با دانشنامهxad ها در این است که دانشنامه xadها عموماً حاوی اطلاعات دربارۀ موضوعات دانش بشری و اشیاء و اشخاص است و فرهنگxadها عموماً حاوی اطلاعاتی دربارۀ لغات یک یا چند زبان هستند و تعیین حدفاصل و دقیق میان این دو گروه از کتابxadهای مرجع، کاری بسیار مشکل است.[3]

انواع فرهنگxadها

فرهنگxadها را میxadتوان به انواع زیر تقسیم xadبندی کرد:

اول: از نظر گستره. از این نظر فرهنگxadها را میxadتوان به دو گروه تقسیم نمود:

• فرهنگxadهای مفصل: در تهیه و تدوین این گونه فرهنگxadها سعی بر این است که همۀ مراجعهxad کنندگان بتوانند از آن بهرهمند گردند. از این رو، بدون در نظر گرفتن موضوع، ریشهxad شناسی و سایر عوامل به گردآوری و معنی کردن لغات یک زبان اقدام میxadشود.

تهیه و گردآوری فرهنگی جامع که کلیۀ لغات، اصطلاحات و ترکیبات یک زبان را در بر گیرد، عملاً غیر ممکن است؛ زیرا زبان همچو موجودی زنده مرتب در حال تغییر است و ثابت باقی نمیxad ماند؛ لغات و اصطلاحات جدیدی ساخته میxadشوند و لغات و اصطلاحاتی میxad میرند به همین دلیل، فرهنگxad هایی که مؤلفان آن کوشیده xadاند تا بیشترین تعداد لغات و اصطلاحات را گردآوری نمایند، فرهنگxadهای مفصل نام گرفته xadاند. نمونۀ فرهنگ مفصل در زبان فارسی لغتxadنامۀ دهخدا و فرهنگ بزرگ سخن است. [4]

• فرهنگxadهای مختصر: این فرهنگxadها دارای واژگان محدودی است و شاهد مثال و اطلاعات جانبی آن نیز نسبت به فرهنگxadهای مفصل، کمتر است. در زبان فارسی نمونۀ فرهنگxad های مختصر عبارتند از: فرهنگ فارسی دکتر معین، فرهنگ امیر کبیر تألیف محمد علی خلیلی و علی اصغر شمیم، فرهنگ عمید، فرهنگ مختصر سخن و فرهنگ معاصر فارسی امروز تألیف غلامحسین صدری افشار، نسرین حکمی و نسترن حکمی. [5]

دوم: از نظر شمول. از این نظر، فرهنگ xadها به دو دسته تقسیم میxadشوند.

• فرهنگxad های عمومی: هرگاه فرهنگی بدون توجه به عوامل زمانی، تاریخی و یا موضوعی، واژگان یک زبان را – خواه به صورت مخصر یا مفصل- در بربگیرد، آن را یک فرهنگ عمومی محسوب میxadداریم؛ مانند: لغتxadنامه دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ لاروس و فرهنگ المنجد.
• فرهنگxadهای اختصاصی و موضوعی: اگر فرهنگ نویس در تهیه و گردآوری فرهنگ، عواملی مانند زمان یا دورۀ زمانی خاص، لهجهxadها و گویشxadها یا موضوعات علمی را مدّنظر داشته باشد، حاصل کار او فرهنگ اختصاصی خواهد بود.[6]مانند فرهنگ موضوعی قرآن مجید اثر کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی؛ فرهنگxadنامه قرآن تألیف دکتر محمد جعفر یاحقی؛ فرهنگ موضوعی تفاسیر قرآن اثر

سوم: از نظر سطح. از نظر سطح و نوع مراجعه xadکنندگان، فرهنگxadها را میxadتوان به دو گروه تقسیم نمود:

• فرهنگxadهای بزرگسالان: فرهنگxadهای مفصل، مختصر، عمومی و اختصاصی و موضوعی، جملگی فرهنگxadهایی هستند که برای استفادۀ بزرگسالان تهیه و منتشر شده xadاند و به ندرت کودکان به آنxadها مراجعه میxad نمایند.
• فرهنگxadهای کودکان: فرهنگxadهایی که برای کودکان تهیه شده xadاست؛ مانند فرهنگ معاصر مدرسه از نرگس انتخابی که این فرهنگ بیش از 3500 مدخل دارد که از میان واژگان پربسامد و پایۀ متون آموزشی کودکان و نوجوانان در ایران انتخاب شده xadاست. همراه با صدها مثال با ترجمه برای روشن کردن کاربرد واژگان و همچنین توضیح نکات دستوری، کاربردی و رسم الخطی زبان انگلیسی. در این فرهنگ برای نشان دادن تلفظ کلمات از حروف آوانگار ساده xadای که قابل استفاده برای دانش xadآموزان باشد، استفاده شدهxadاست. فرهنگ دبستانی تألیف گیتی شکری حاوی واژگان کتابxadهای درسی دورۀ ابتدایی و حدود 50 کتاب غیر درسی و مقالات نشریات ادواری گروه سنی دانشxad آموزان ابتدایی همراه با معانی آنxadها که برای نشان دادن تلفظ کلمات از اعرابxad گذاری استفاده شده xadاست. [7]

چهارم: از نظر زبانی. فرهنگxadها را از نظر زبان میxadتوان به دو گروه تقسیم کرد.

v فرهنگxadهای یک زبانی: در این فرهنگxadها، مدخلxadها و تعاریف و توضیحات لازم برای آن مدخل همه به یک زبان است؛ مانند: فرهنگ فارسی دکتر معین، لغت نامه دهخدا، المنجد، لاروس.

v فرهنگxadهای دو یا چند زبانه: در این فرهنگxadها، مدخلxadها به یک زبان است و معنا و تعاریف و بقیه اطلاعات دربارۀ آ مدخل به زبان یا زبانxadهای دیگری است؛ مانند فرهنگxadهای فارسی به عربی و عربی به فارسی؛ فرهنگxadهای انگلیسی به فارسی و فارسی به انگلیسی.

ارزیابی فرهنگxadها[8]

در ارزیابی یک فرهنگ باید به نکات زیر توجه داشت:

اول. مقدمه

ویراستار یا مؤلف فرهنگ، گستره، شیوۀ تنظیم، روش کار و احتمالاً کاستی xadهای فرهنگ را در مقدمه بیان کردهxadاست. مهمxadترین موضوع در یک کتاب مرجع از جمله در فرهنگxadها، روش استفاده از آن کتاب است که عموماً در مقدمه توضیح داده میxadشود. از مقدمهxadهای خوب و ارزشمند فرهنگxadهای فارسی میxadتوان به مقدمه لغتxadنامه دهخدا و مقدمه فرهنگ فارسی دکتر معین اشاره نمود.

دوم. اعتبار ناشر

امروزه ناشرانی اقدام به سرمایهxad گذاری برای تهیه و نشر فرهنگ لغت میxadکنند که به صورت انحصاری در زمینه انتشار کتابxadهای مرجع فعالیت دارند. تهیه یا ویرایش یک فرهنگ، کاری بس دشوار، وقتxadگیر و دقیق است که نیاز به دانش، تجربه و سرمایه فراوان دارد، از این رو ناشر کتاب مرجع باید سرمایه و صبر زیادی داشته باشد.

سوم. اعتبار مؤلف یا ویراستار

دانش، تجربه و تبحر در زبان و تیزبینی میxadتواند مهر تأیید بر فعالیت کسی بزند که به تهیه و تنظیم فرهنگ اقدام کردهxadاست. شخصیت قوی و توانی کسانی مانند دهخدا، دکتر معین، دکتر سید جعفر شهیدی و ... در حکم ضمانت اعتبار فرهنگ لغتی است که به همت آنان تهیه و تنظیم و یا ویرایش شده xadاست؛ همچنین اسامی همکاران مؤلف قادر است بر اعتبار فرهنگ بیفزاید یا از اعتبار آن بکاهد.

چهارم. تاریخ نشر

یکی دیگر از عواملی که در ارزیابی فرهنگxadها باید به آن توجه داشت، تاریخ ویرایش و نشر است. گفتیم که زبان مرتب در حال تغییر و تحول است. از این رو، تاریخ ویرایش فرهنگ گواه آن است که فرهنگ حاضر تا چه حد و تا چه مقدار از لغات جدید را در بر میxadگیرد.

پنجم. سطح و کارکرد

فرهنگ برای چه کسانی و در پاسخگویی به چه سؤالاتی تدوین شدهxadاست. فرهنگ عمومی مفصل، فرهنگ عمومی مختصر، فرهنگxadهای اختصاصی و موضوعی هریک با هدف خاصی تدوین شدهxadاند و قادرند به مراجعهxadکنندگان معینی یاری رسانند به همین دلیل، میزان اطلاعات در فرهنگxadها به یک اندازه نیست.

ششم. اطلاعات ارائه شده

اطلاعاتی که ذیل یک واژه (مدخل) داده شده میxadتواند ملاک خوبی برای ارزیابی آن فرهنگ باشد. البته در نقد و سنجش این اطلاعات باید سطح فرهنگ و هدف از تدوین آن را نیز در نظر داشت. این اطلاعات را میxadتوان به صورت زیر خلاصه و دسته xadبندی نمود:

6-1- مدخل اصلی: منظور واژهxadای است که مراجعه کننده برای کسب اطلاعات به دنبال آن است و براساس نظمی که ویراستار یا مؤلف در نظر داشته و در مقدمه شرح دادهxadاست، همراه با سایر واژه xadها مرتب و منظم شدهxadاند. در بعضی از فرهنگxadها، اشتقاقات یک واژه، هر کدام به صورت یک مدخل آورده میxadشود و در پارهxadای از فرهنگxadها ذیل لغت اصلی قرار میxadگیرند.

6-2- تلفظ: فرهنگxadهای ایرانی در سیر تاریخی خود، تلفظ لغات را به سه صورت نشان داده xadاند:

* پارهxadای از فرهنگxadها از جمله آنندراج، تلفظ واژه را با آوردن واژۀ همxad سنگ آن، نشان میxadدهد؛ مثلاً «مار» بر وزن «غار». اشکال این روش در آن است که اگر مراجعه کننده، تلفظ واژۀ دوم را نداند، درمیxadماند. به علاوه تلفظ لغات در لهجه xadهای مختلف زبان فارسی اختلافاتی با هم دارند و در نتیجه، نمیxadتوان واژهxadای را با تلفظ به اصطلاح استاندارد، مصطلح کرد و به مراجعه کنندۀ فرهنگ تلفظ صحیح آن را ارائه داد.

* فرهنگxadهایی که در سدهxad های دوازده و سیزده هجری تهیه شده xadاست از اعراب گذاری استفاده شده xadاست. عموماً در میان دو کمان () اعراب حروف صدادار نشان داده میxadشود؛ مثلاً «قشور» (به فتح اول و ضم ثانی) یا اینکه با نصب اعراب بر روی حروف مدخل، تلفظ آن را نشان دادهxadاند. مشکل این روش به خصوص اعرابxadگذاری بر روی حروف مدخل در این است که به علت مشکلات حروف چینی عموماً اعراب روی حروف صدادار قرار نمیxadگیرد و به علت چسبیدن الفبای فارسی در نوشتن بر روی حروف بعدی یا قبلی واقع میxadشوند و درنتیجه تلفظ آن واژه عملاً مشکل میxadشود. برخی از فرهنگxadها از هر دو روش استفاده میxadکنند.

* روش سوم که در فرهنگ xadنویسی جدید متداول شده، استفاده از «حروف فونتیک» برای نشان دادن تلفظ است. در این نظام، صدای هر حرف را با یک حرف نشان می دهند و چون نمیxadتوان از دو حرف مثلاً sh برای حرف «ش» استفاده کرد؛ لذا با قرار دادن علائمی در بالا یا پایین حروف ، تلفظxadهای مختلف حروف را میxadتوان به دست آورد. مثلاً س=s و ش=s.

فرهنگ فارسی دکتر معین، فرهنگ عمید و بسیاری از فرهنگ xadهای جدید فارسی از حروف فونتیک استفاده کردهxadاند.از این رو لازم است، صورت حروف فونتیک و معادل فارسی آنxadها در ابتدای فرهنگ آورده شود تا مراجعه کننده بتواند به راحتی از آنxadها استفاده نماید.

6-3- نشانه xadهای اختصاری: در بسیاری از فرهنگxadها بعد از تلفظ واژه، ریشه لغات و کارکرد دستوری آن با استفاده از نشانه xadهای اختصاری نمایش داده می xadشود؛ مثلاً در فرهنگ فارسی دکتر معین از نشانهxadهای اختصاری برای نمایش ریشۀ لغات و نکات دستوری و شعب علوم استفاده شدهxad است. جدول نشانهxad های اختصاری در مقدمۀ فرهنگ آمده است. در این فرهنگ، اصل و ریشه لغت در داخل دو قلاب [] آمده و نکات دستوری در دو کمان () نشان داده شدهxadاست. در مورد اصل و ریشه، الزاماً از نشانهxad های اختصاری استفاده نشده و در پارهxadای از موارد، معادل لغت یا واژه نیز ذکر شده xadاست؛ مثلاً در مقابل واژۀ «اهبه» در دو قلاب چنین آمدهxadاست: [= ع. اهبة اهبت]؛ یعنی ریشۀ لغت عربی است و شکل دیگر نوشتن آن «اهبة» است که به «اهبت» ارجاع داده شدهxadاست.

6-4- گروه معانی: ممکن است یک واژه دارای چندین معنی باشد. از این رو لازم است همۀ معانی آورده شود. از این رو، ویراستار یا مؤلف، بنابر اهمیت و اولویت معانی را میxadآورد و عموماً معانی را با شماره از یکدیگر جدا میxad کنند.

6-5- شاهد مثالxadها و نقل قولxadها: در اکثر فرهنگxadهای عمومی برای کمک به درک معانی و تعاریف واژهxad ها از شعر و نثر ادبا و دانشمندان آن زبان استفاده می xadشود.عموماً در پایان نقل قول، نام شاعر یا مأخذ ذکر میxad گردد.

6-6- ریشۀ لغات: به غیر از فرهنگxad های تاریخی که بحث مفصلی دربارۀ هر لغت دارند و حتی گاه تاریخ دقیق وضع و ضرب لغت را نیز بیان می xadکنند؛ مانند لغتxadنامه دهخدا و به خصوص فرهنگ تاریخی زبان فارسی به طور مفصل دربارۀ ریشۀ لغت بحث میxadکنند. پارهxadای از فرهنگxadهای عمومی نیز ریشۀ لغت را لااقل با ذکر علایم اختصاری بیان میxad کنند؛ مانند: فرهنگ فارسی دکتر معین.

6-7- کارکرد دستوری و کاربرد لغت: در فرهنگ xadهای عمومی، کارکرد دستوری و کاربرد لغت، لااقل به صورت علایم اختصاری بیان میxadشود تا خواننده و مراجعه کنندۀ فرهنگ از هویت واژه و لغت آگاهی پیدا کند. گاه پیش میxadآید که یک لغت هم حالت اسم دارد و هم حالت فعل. در این صورت، مؤلف، علامت مصدری را در دو کمان بعد از اسم می xadآورد؛ مانند فرهنگ یک جلدی انگلیسی به فارسی حییم. در فرهنگ xadهای اختصاصی موضوعی، ممکن است کاربرد لغت را در رشتهxad های مختلف علوم بیان نمایند تا نشان دهد که آن لغت در دو یا چند رشتۀ علوم چه تفاوتxadهایی با هم دارند.

هفتم. شیوۀ تنظیم

یکی دیگر از عواملی که در ارزیابی فرهنگ از اهمیت زیادی برخوردار است، شیوۀ تنظیم فرهنگ است. عموماً فرهنگxadها سیاه هxadای از لغات هستند که به صورت الفبایی تنظیم میxadشوند؛ لیکن در همین شیوۀ الفبایی کردن واژهxadها نیز تفاوتxadهایی وجود دارد که از چند نمونۀ آن میxadتوان نام برد.

7-1. پارهxadای از فرهنگxadها ترکیبات و مشتقات یک واژه را ذیل واژۀ اصلی تنظیم میxadکنند. در این صورت برای دستیابی به تعریف ترکیب یا مشتق واژهxadای باید به واژۀ اصلی مراجعه کرد. مثلاً اگر در کتاب المنجد به دنبال تعریف واژۀ «مشحون» باشیم در ردیف «م» این واژه را نخواهیم یافت، بلکه باید به ردیف «ش» مراجعه کنیم و ذیل واژۀ «شحن» که ریشۀ لغوی «مشحون» است، معنی آن را پیدا کنیم.

7-2. پارهxadای از فرهنگ xadها ترکیبات و مشتقات یک واژه را به طور مستقل به حساب می xadآورند. به عنوان نمونه در فرهنگ عمید یا فرهنگ فارسی معین اگر به دنبال واژه «مشحون» هستیم، باید به ردیف «م» مراجعه کنیم.

7-3. پارهxadای از فرهنگxadها از هر دو شیوۀ بالا استفاده میxadکنند؛ یعنی هم ذیل واژۀ اصلی ترکیبات و مشتقات آورده میxadشود و هم در محل واقعی خود آن واژۀ ترکیبی.

7-4. پارهxadای از فرهنگxadها با توجه به هدف تدویین با روش خاصی الفبایی شده xadاند؛ مثلاً در فرهنگ لغت العین ترتیب چینش واژهxad ها در این کتاب براساس ترکیب و قریب المخرج بودن حروف است؛ یعنی مؤلف کتاب جناب آقای خلیل بن فراهیدی تمامی ترکیبxad های ممکن حروف را شناسایی و آنxadها را به ترتیب حروف حلقی، حروف کام، حروف دندان و حروف لب مرتب کرده و در آخر حروف عله را آورده xadاست. وی از میان حروف حلقی، حرف عین را که دورترین حرف حلقی است، مقدم ساخته و بر همین اساس نام کتاب خود را «العین» گذاشته xadاست؛ البته نسخهxadای از این کتاب منتشر شده که در آن، کلمات براساس ترتیب الفبایی منتشر شدهxad است.[9]

به طور کلی در روش الفبایی در فرهنگxadهای فارسی مشکلاتی وجود دارد، از آن جمله ادغام یا جدا کردن «الف» و «آ» و وضعیت همزه است که باید در مقدمۀ فرهنگ توضیح داده شود.

هشتم. اطلاعات جنبی

فرهنگ xadهاعلاوه بر تعاریف و شرح لغات دارای اطلاعات جنبی نیز هستند؛ مانند اسامی افراد، اماکن جغرافیایی، طرز نگارش و امثال آنxadها. پارهxadای از فرهنگxadها اعلام را در ردیف واژهxadها و لغات ذکر می xadکنند؛ مانند لغتxadنامه دهخدا ؛ اما برخی دیگر اعلام را مستقل و جدا از بخش لغت ذکر میxad کنند؛ مانند فرهنگ فارسی معین که اعلام را در جلد 5 و 6 ذکر نموده xadاست، فرهنگ عمید و المنجد.

نهم. شکل ظاهری

مقصود از شکل ظاهری، نوع حروف، ریز و درشتی حروف، چاپ و استحکام صحافی، نوع کاغذ و تصاویر کتاب است خواه این تصاویر به صورت جداگانه چاپ شوند یا در متن و ذیل تعریف واژه آورده شوند.

معرفی چند فرهنگ[10]

منابع کهن لغت عربی

* العین نوشتۀ خلیل بن احمد فراهیدی متوفی سال 175 هجری قمری. این فرهنگ لغت، قدیمیxadترین لغتxadنامۀ عربی است و مهمxadترین ویژگی این لغتxadنامه، حضور و زندگی مؤلف آن در عصر امامان معصوم و دورۀ صدور بیشترین احادیث شیعی یعنی دوران امام باقر تا امام کاظم علیهمxadالسلام است.

* تهذیب اللغة معروف به التهذیب نوشتۀ ابومنصور محمد بن احمد الأزهری، متوفی 370 هجری قمری.

* جمهرة اللغة نوشتۀ ابوبکر محمد بن الحسن بن دُرَید، متوفی 321.

* معجم مقاییس اللغة نوشتۀ ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریای رازی، متوفی 395 هجری قمری.

* تاج اللغة و صحاح العربیة که به الصحاح یا صحاح جوهری معروف است نوشتۀ ابونصر اسماعیل بن حماد جوهری متوفی 393 هجری قمری.

* لسان العرب نوشتۀ ابوالفضل جمال الدین محمد بن مکرم بن منظور مشهور به ابن منظور متوفی 711 هجری قمری که دارای متنی مفصل و همراه با شواهد فراوانی از اشعار، آیات و احادیث است.

* قاموس المحیط نوشتۀ محمد فیروزآبادی متوفی 817 هجری قمری که کتابی جامع، آسان و پرکاربرد است.

* تاج العروس من جواهر القاموس که به تاج العروس شهرت دارد و نوشتۀ ابوفیض سید محمد مرتضی حسینی واسطی زبیدی متوفی 1205 هجری قمری است.

فرهنگ لغتxadهای جدید عربی

* محیط المحیط اثر بطرس البستانی.

* اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد اثر سعید الخوری الشرتونی: در این فرهنگ، مؤلف از منابع متعدد لغوی استفاده نموده و اصطلاحات علمی، واژهxadهای جدید و الفاظ جاافتاده در لغتxadهای پیشین را به آن افزودهxadاست.

* المنجد فی اللغة و الأعلام نوشتۀ لوییس معلوف؛ این فرهنگ براساس اهداف و برنامهxadهای کلیسای کاتولیک و با حمایت این کلیسا تدوین و در ویراستxadهای متعدد بارها با تجدید نظر و اضافات منتشر شدهxadاست.

* الرائد نوشتۀ جبران مسعود با ترجمۀ فارسی از رضا انزابی نژاد.

* المعجم الوسیط که در سال 1960 میلادی توسط فرهنگستان مصر به چاپ رسید و بخش عظیمی از اصطلاحات علمی و تعبیرهای عصر حاضر را در کنار واژهxadهای متدوال عصر جاهلیت و صدر اسلام قرار داده xadاست.

لغتxadنامهxad های عربی- فارسی

* فرهنگ عربی- فارسی لاروس که ترجمه کتاب المعجم العربی الحدیث نوشته دکتر خلیل الجُر است.

* فرهنگ معاصر عربی- فارسی که به فرهنگ آذرنوش مشهور است و نوشتۀ آذرتاش آذرنوش است.

لغتxadنامهxad های فارسی: فرهنگ فارسی معین؛ فرهنگ فارسی عمید؛ لغتxadنامۀ دهخدا که این لغتxadنامه کاملترین و مفیدترین لغتxadنامۀ فارسی است و نسخۀ الکترونیکی این لغتxadنامه به صورت نرمxadافزار و پایگاه اینترنتی[11] در اختیار عموم پژوهشگران قرار دارد. بسیاری از لغتxadنامهxadهای معتبر عربی را نیز میxadتوان در نرمxadافزارهای نور و به ویژه قاموس النور، جامع الاحادیث، جامع التفاسیر و یا کتابخانه دیجیتال نور و یا سایت مدرسه فقاهت مورد استفاده قرار داد.