پیشینه نویسی در طرح اجمالی

یکی از عناصر طرح، پیشنه است که در مورد، اهمیت نگارش پیشینه و فرآیند نگارش آن، مباحثی بیان می xadشود.

اهمیت و ضرورت پیشینه xadشناسی

برخی از مهمxadترین فواید پیشینهxad شناسی عبارتند از:

* مشخص کردن زمینۀ قبلی و موقعیت فعلی مسألۀ پژوهشی به عبارت دیگر پژوهشگر از طریق پیشینه با خاستگاه و چگونگی ظهور مسأله، روند و مراحل تحول و تطور مسأله آشنا می xadشود.

* آشنا شدن با زوایای مبهم و ناگشوده مسأله و جلوگیری از دوبارهxad کاری و انجام تحقیقات تکراری.

* آشنا شدن با تجارب دیگران و بهرهxad گیری از آن در زمینۀ منابع، روش، شیوۀ ارزیابی و نقد و ... مسألۀ پژوهشی.

* مشخص ساختن جایگاه پژوهش جدید با توجه به پژوهشxad های قبلی. برای اینکه یک پژوهشگر بتواند در فرآیند جمعی تولید دانش شرکت کند، باید رابطۀ تحقیق خود را با دانش موجود در آن زمینه بیان کند.

فرآیند بررسی پیشینۀ پژوهش

به منظور بررسی پژوهش xadهای قبلی و تدوین پیشینۀ پژوهش باید اقداماتی انجام گیرد که مطلوب است براساس مراحل زیر صورت گیرد.

1- شناسایی منابع

اولین اقدامی که باید در پیشینهxad شناسی صورت گیرد، شناسایی منابع مطالعات قبلی در زمینۀ مسألۀ پژوهشی است. برای جستجو و شناسایی منابع باید اقدامات ذیل انجام شود:

الف- مشخص نمودن واژگان کلیدی مرتبط با مسألۀ پژوهشی. این کلیدواژهxad ها از طریق سؤالات اصلی و فرعی شناسایی می xadشوند و بیانگر موضوعات مورد بحث در تحقیق هستند، در مواردی ضروری است علاوه بر کلیدواژهxadهای اصلی، کلیدواژه xadهای مشابه، مترادف و حتی متضاد نیز تهیه xadشود.

ب- جستجوی منابع از طریق جستجوی کلیدواژها به صورت دستی و رایانه xadای[1]. جستجوی کلیدواژها در منابع از اخص به اعم صورت می xadگیرد یعنی ابتدا کلیدواژه xadهایی که بیشترین ارتباط با موضوع را دارند و سپس کلیدواژهxadهایی که کمترین ارتباط با موضوع را دارند در کتب بررسی می xadشوند تا درصورت محدودیت زمان، منابع اصلی شناسایی شده xadباشد و دامنه پژوهش نیز گسترده نشود.

نکته: در زمینۀ پیشینه نویسی ضروری است، کلیدواژهxad ها در تعداد قابل توجهی از آخرین و مهمxadترین آثار نوشته شده (اعم از کتابxadها، مقالات و پایانxadنامه xadها) بررسی شوند. این آثار باید دارای ویژگیxadهای ذیل باشند: *نشاندهندۀ آخرین و جدیدترین پژوهشxadها و دیدگاهxadهای مطرح در رابطه با موضوع باشند.

* آثار مورد مراجعه معتبر و دست اوّل باشند.

* در مجموع، آثار معرفی شده، دیدگاه xadهای گوناگون اعم از مثبت و منفی، موافق و مخالف را منعکس سازد.

* همه یا بخش اعظم محتوای آن آثار به موضوع پژوهش ارتباط داشتهxad باشد.[2]

نکته: منابع اطلاعاتی به طور کلی به دو دستۀ اصلی تقسیم می xadشود:

الف- منابع دست اول که به اعتبار نوع نوشته به سه دسته تقسیم میxad شوند.

• منابع دست اول دینی: این منابع شامل قرآن و اولین منابع روایی مکتوب میxadشود.
• منابع دست اول تاریخی: به منابعی اطلاق میxadشود که نویسندۀ آن یا شاهد مستقیم حوادث و جریانات بودهxadاست و یا اینکه از کسانی که دیدهxadاند یا شنیدهxadاند، دریافت نمودهxadاست.
• منابع دست اول علمی: این منابع شامل تمام آثار اعم از مقاله، پایان نامه و کتابxadهایی که گزارش پژوهش یک پژوهشگر است، میxadشود.

ب- منابع دست دوم در هر زمینهxad به تمام منابعی گفته می xadشود که به وسیلۀ منابع دست اول نوشته شده xadاند؛ منابعی همانند کتابxad های درسی، مقالات دایرة المعارفی و کتابxadهایی که به سازمان دهی و جمع xadآوری آراء و اندیشه xadها میxad پردازند، منابع دست دوم محسوب می xadشوند.[3]

2- گزینش و طبقه xadبندی منابع

بعد از شناسایی منابع، نوبت به بررسی ابتدایی آنxadها میxad رسد که از این طریق منابع نامربوط شناسایی و حذف میxad شوند. علاوه بر این به نوعی، منابع شناسایی شده ردهxad بندی می xadشوند.

3- تهیه یادداشت کتابxadشناسی از منابع گزینش شده

در این مرحله با توجه به منابع مورد استفاده، مطلوب است دو نوع یادداشت تهیه شود:

الف) فهرست تمام منابع

ب) یادداشت کتابxadشناسی توصیفی از منابع اصلی.

4- مطالعۀ منابع

در این مرحله پژوهشگر با شناختی که از منابع به دستxadآوردهxadاست و با مشورت صاحبxadنظران، چند منبع اصلی و مهم در زمینه پیشینه را مطالعه می کند. منابع انتخابی برای مطالعه باید جامعxadترین و مرتبطxadترین مطالب را در زمینۀ موضوع تحقیق داشته باشند.

* با توجه به اینکه باید در هر منبعی دنبال مطالبی گشت که به موضوع تحقیق ارتباط داشته باشد، مناسب است، نخست آگاهی اجمالی از محتوای منبع حاصل شود و این آگاهی با مرور مقدمه، فهرست مطالب، فهرست منابع و سایر فهارس فنّی تأمین می xadشود.

* مطالعۀ منابع از جدیدترین آنxadها شروع شود و سپس به ترتیب به مطالعۀ منابعی که قبل از آنxadها قرار دارند، اهتمام گردد تا بتوان با آخرین دیدگاهxad ها و دستاوردها آشنا شد و از طرفی چون منابع جدید متکی بر منابع قدیم هستند، میxadتوان به سایر منابع مرتبط با مسألۀ پژوهش دست یافت.[4]

5- نقد و بررسی منابع اصلی پیشینه

یکی از اهداف پیشینهxad شناسی، شناخت کمبودها و ضعف xadهایی است که در زمینۀ مسألۀ پژوهشی وجود دارد. از این رو در کنار شناسایی و معرفی مطالعات قبلی، پژوهشگر باید به نقد آنxadها بپردازد. مهمxadترین محور نقد با توجه به نوع پژوهش، نقد روش و شیوهxad های پژوهش است.[5]

6- تنظیم گزارش پیشینۀ پژوهش

با توجه به مجموعه اقداماتی که پژوهشگر در زمینۀ پیشینهxad شناسی انجام میxad دهد باید گزارشی از پیشینۀ پژوهش تهیه کند. وی در این گزارش باید سابقه xadای از مسأله را معرفی نماید و همراه با آن، پژوهشxad هایی که دیگران قبل از او انجام داده xadاند به صورت چکیده معرفی و نقد کند. برای معرفی، اشاره به نام پژوهشگران قبلی، تاریخ و نام پژوهش کافی است. در این قسمت کافی است نظریهxad های اصلی موجود پیرامون مسأله بیان شود. [6]

پژوهشگر در پیشینۀ پژوهش ضروری است به سؤالات ذیل پاسخ دهد:

* آخرین تحقیقاتی که بر روی موضوع صورت گرفته، چیست؟

* چه بخشxad هایی از آنxadها به ریز موضوعات پژوهش ارتباط دارد؟

* چه قسمتی از تحقیقاتی که به ریز موضوعات پژوهش مرتبط است، اتقان و تنقیح لازم ندارد؟

از رهگذر پاسخ به این سؤالات دو دسته از ریز موضوعات درخور پژوهش آشکار می xadگردد: ریزموضوعات ناپژوهیده و ریزموضوعات تنقیح نیافته.

به این ترتیب در پیشینۀ پژوهش باید ثابت شود که ریز موضوعات پژوهش جاری به یکی از دو دسته اخیر یا هر دوی آنxadها تعلق دارد و آنچه را که تاکنون به طور متقن و منقح مورد پژوهش قرار گرفته xadاست، دربر نمیxad گیرد.[7]

اصول پیشینه xadنویسی

در بیان پیشینۀ بحث رعایت این اصول ضروری به نظر می xadرسد:

1. در نقل اقوال و دیدگاه xadها امانت کامل رعایت شود.
2. در ذکر اقوال و نظریات ترتیب تاریخی رعایت شود تا سیر تطور آنxadها آشکار گردد و اولین قائل و صاحب نظر در موضوع مورد بحث شناسایی شود و جدیدترین نظرها و دیدگاهxad ها معلوم گردد.
3. در بیان اقوال و دیدگاه ها به منابع دست اول و نزدیک به صاحبان آنxadها مراجعه شود.
4. در نقل و نقد نظرها جانب اعتدال و عفت کلام رعایت شود و از کاربرد کلمات رکیک و تعبیرهای موهن خودداری گردد.[8]