مهارتهای پژوهشی (منبع شناسی)

در ادامه بحث های قبل به ویژگیهای محتوایی کتابهای مرجع پرداخته می شود.

کتابxadهای مرجع علاوه بر ویژگیxadهای ظاهری، دارای ویژگیxadهای محتوایی نیز هستند. این ویژگیxadها عبارتنداز:

1. فهرست مطالب

فهرست مطالب یا فهرست مندرجات یا مندرجات یکی از ابزارهای مهم دستیابی به محتوای کتاب مرجع است که به زودیابی اطلاعات کمک میxadکند. در فهرست مطالب، تمامی سرفصلxadها و عناوین مهم ارائه شده در کتاب اعم از مدخلxadها، نمایهxadها، جدولxadها، پیوستxadها، نقشهxadها، و ... به ترتیب محل قرار گرفتن آنxadها در کتاب، بیان میxadشود.

فهرست مطالب در برخی منابع مرجع دارای ساختار کلی و در برخی دیگر دارای ساختاری تفصیلی میxadباشد؛ به این معنا که عنوان هر فصل یا بخش به اجزای جزئیxadتری تقسیم شده و ارجاع به صفحۀ مربوط به عنوان فصل و یا بخشxadهای زیر مجموعۀ آن نیز آورده شدهxadاست در ضمن، عنوان فصل از عنوان بخشxadها به وسیلۀ فونت یا توررفتگی متمایز شدهxadاست. [1] گاه نیز یک فهرست مطالب کلی ارئه میxadشود تا نمایی کلی از ساختار و محتوای اثر ارائه دهد؛ سپس یک فهرست تفصیلی ارائه میxadشود تا خواننده بتواند با جزئیات بیشتری از ساختار و محتوا آشنا شود و در صورت نیاز به بخش مورد نظر خود در داخل متن مراجعه کند.

شکل و محل قرار گرفتن شماره صفحات در فهرست مطالب به سلیقۀ ناشر بستگی دارد. [2] فهرست مطالب براساس نوع منبع مرجع میxadتواند دارای ساختار الفبایی، موضوعی، ردهxadای، جغرافیایی و تاریخی باشد؛ به عنوان نمونه در اکثر منابع مرجع جغرافیایی این فهرست براساس مکانxadهای تحت پوشش آن اثر مرجع تنظیم شدهxadاست یا در منابع مرجعی همچون سرگذشتنامهxadها شاهد تنظیم فهرست مطالب بر مبنای اسامی تحت پوشش هستیم و یا در منابع تاریخی شاهد آن هستیم که این فهرست براساس ترتیب تاریخی تنظیم شدهxadاست؛ همچنین در برخی منابع مانند راهنماهای تخصصی در فهرست مطالب شاهد تنظیم ردهxadای هستیم.[3]

تمام این چهار نوع نظم یا ساختار یعنی موضوعی، ردهxadای، تاریخی و جغرافیایی، ساختار التقاطی یا ترکیبی گفته میxadشود؛ زیرا در عین داشتن نظم موضوعی، ردهxadای، تاریخی و جغرافیایی دارای ساختار الفبایی نیز میxadباشد؛ در ساختار الفبایی، مدخلxadهای متن به شکل الفبایی مرتب میxadشود.[4]